काठमाडौं । हिन्दू धर्ममा भगवान् श्रीकृष्णलाई अत्यन्त श्रद्धा र भक्तिका साथ पूजा गरिन्छ। वैष्णव परम्परामा उहाँलाई भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारका रूपमा मानिन्छ भने केही वैष्णव सम्प्रदायले श्रीकृष्णलाई स्वयं परमेश्वरका रूपमा समेत आराधना गर्छन्। श्रीकृष्णलाई प्रेम, करुणा, ज्ञान, धर्म र संरक्षणका प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

हिन्दू धार्मिक ग्रन्थहरूमा श्रीकृष्णको भूमिका केवल एक देवताको रूपमा मात्र सीमित छैन। महाभारतमा उहाँ महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा प्रस्तुत हुनुहुन्छ भने भगवद्गीतामा अर्जुनका सारथी तथा आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा उहाँले जीवन, कर्तव्य, धर्म, कर्म र मोक्षबारे महत्वपूर्ण शिक्षा दिनुभएको वर्णन पाइन्छ। यही कारण श्रीकृष्णको दर्शन धार्मिक आस्थासँगै नैतिक तथा दार्शनिक शिक्षाका रूपमा समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ।

को हुन् श्रीकृष्ण ?

धार्मिक मान्यताअनुसार श्रीकृष्णको जन्म मथुरामा वसुदेव र देवकीका पुत्रका रूपमा भएको थियो। अत्याचारी राजा कंसबाट देवकीका सन्तानलाई खतरा रहेकाले श्रीकृष्णलाई जन्मिएपछि गोकुल लगिएको कथा हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा उल्लेख छ। उहाँको बाल्यकाल गोकुल तथा वृन्दावनमा बितेको र त्यहाँका विभिन्न लीलासँग जोडिएका कथाहरू आज पनि भक्तिमार्फत स्मरण गरिन्छ।

श्रीकृष्णलाई प्रायः बाँसुरी बजाउँदै, मयूरको प्वाँख शिरमा सजाउँदै र गाईहरूसँग चित्रण गरिन्छ। उहाँसँग जोडिएका बाललीला, मित्रता, प्रेम र भक्तिका कथाले श्रीकृष्णलाई भक्तहरूका लागि नजिकको र आत्मीय आराध्यदेवका रूपमा स्थापित गरेको पाइन्छ।

धर्मको पुनःस्थापनासँग जोडिएको श्रीकृष्णको भूमिका

हिन्दू धार्मिक दर्शनमा श्रीकृष्णलाई धर्मको संरक्षण र अधर्मको अन्त्यसँग जोडिन्छ। कंसजस्ता अत्याचारी शक्तिको अन्त्यदेखि महाभारतको युद्धसम्म उहाँको भूमिका धर्म र कर्तव्यको पक्षमा रहेको धार्मिक मान्यता छ।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख नहुन र धर्मअनुसार कर्म गर्न प्रेरित गरेको वर्णन छ। कर्म गर्दै त्यसको फलप्रतिको आसक्तिबाट मुक्त रहनुपर्ने, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्ने र धर्मको मार्गमा अघि बढ्नुपर्ने गीता दर्शनका प्रमुख सन्देशमध्ये पर्छन्।

किन मनाइन्छ कृष्ण जन्माष्टमी ?

भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको दिनको स्मरणमा कृष्ण जन्माष्टमी मनाइन्छ। हिन्दू पात्रोअनुसार भाद्रपद महिनाको कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा जन्माष्टमी मनाउने परम्परा छ। धार्मिक मान्यताअनुसार श्रीकृष्णको जन्म मध्यरातमा भएको भएकाले जन्माष्टमीको मुख्य उत्सव पनि राति विशेष पूजाआजा तथा भजन–कीर्तनसहित मनाइन्छ।

यस अवसरमा भक्तजनले व्रत बस्ने, भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गर्ने, भजन तथा कीर्तन गर्ने, धार्मिक ग्रन्थ पाठ गर्ने र श्रीकृष्णका जीवन तथा लीलासँग सम्बन्धित कथा सुन्ने–सुनाउने गर्छन्। कतिपय स्थानमा मध्यरातमा श्रीकृष्णको जन्म उत्सव मनाउँदै विशेष पूजा गरिन्छ।

प्रेम र भक्तिको प्रतीक

श्रीकृष्णको लोकप्रियताको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष उहाँसँग जोडिएको प्रेम र भक्ति हो। वृन्दावनका बाललीला, गोप–गोपिनी तथा राधासँग जोडिएका धार्मिक कथाहरूले भक्तिमार्गमा श्रीकृष्णलाई अत्यन्त आत्मीय देवताका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

त्यस्तै, कृष्णको बाँसुरीलाई पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। उहाँसँग जोडिएका संगीत, नृत्य, प्रेम र भक्तिका कथाहरूले कृष्णभक्तिको परम्परालाई पुस्तौँदेखि जीवन्त राखेका छन्।

कृष्णबाट के सिक्न सकिन्छ ?

श्रीकृष्णसँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण शिक्षा कर्तव्य र कर्मको मानिन्छ। भगवद्गीतामा उहाँले अर्जुनलाई कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो धर्म र कर्तव्यबाट पछि नहट्न प्रेरित गर्नुभएको धार्मिक विश्वास छ।

त्यसैले कृष्ण जन्माष्टमी केवल भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवका रूपमा मात्र नभई धर्म, सत्य, कर्तव्य, आत्मसंयम, प्रेम, करुणा र ज्ञानको स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा समेत लिइन्छ।

श्रीकृष्णको जीवनसँग जोडिएका विभिन्न कथाले जीवनमा आउने कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने, सही कर्म गर्ने र धर्मको बाटोमा अघि बढ्ने सन्देश दिने मान्यता छ। यही कारण कृष्णप्रति धार्मिक आस्था राख्नेहरूका लागि जन्माष्टमी विशेष पर्व बनेको छ।

नेपालमा पनि विशेष महत्व

नेपालमा पनि कृष्ण जन्माष्टमी धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाइन्छ। देशका विभिन्न कृष्ण मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा विशेष पूजा, भजन–कीर्तन र दर्शनका लागि भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ। जन्माष्टमीका दिन विशेषगरी भगवान् श्रीकृष्णको बालरूपको पूजा गर्ने र मध्यरातमा जन्मोत्सव मनाउने परम्परा छ।

यसरी हेर्दा कृष्ण जन्माष्टमी एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई प्रेम, सद्भाव, कर्तव्य, धर्म र ज्ञानको सन्देश स्मरण गर्ने अवसर पनि हो। भगवान् श्रीकृष्णको जीवन र भगवद्गीतामा प्रस्तुत शिक्षाले आज पनि मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा सही बाटो रोज्न, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न र जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण राख्न प्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ।