काठमाडौं । हामीले खाने खाना खेतबाट हाम्रो भान्सासम्म पुग्दा कति लामो यात्रा गर्छ भन्ने विषय अब केवल खाद्य आपूर्ति र मूल्यसँग मात्र सम्बन्धित छैन। यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध जलवायु परिवर्तन र हरितगृह ग्यास उत्सर्जनसँग पनि जोडिएको छ।

उत्पादन भएको खाद्यपदार्थ उपभोक्तासम्म पुग्दा तय गर्ने दूरीलाई सामान्यतः ‘फूड माइल्स’ (Food Miles) भनिन्छ। खाद्यपदार्थ जति टाढाबाट र जति बढी यातायातमार्फत उपभोक्तासम्म पुग्छ, त्यस क्रममा हुने ऊर्जा खपत र कार्बन उत्सर्जन पनि बढ्न सक्छ।

यद्यपि खाद्य प्रणालीको वातावरणीय प्रभावमा ढुवानी मात्र जिम्मेवार हुँदैन। खेती, पशुपालन, मलको प्रयोग, प्रशोधन, भण्डारण तथा जमिनको प्रयोग परिवर्तनले पनि ठूलो योगदान गर्छ। त्यसैले खाद्यपदार्थको जलवायु प्रभाव बुझ्दा उत्पादनदेखि उपभोगसम्मको सम्पूर्ण प्रणालीलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ।

विश्वभर २२ ट्रिलियन टन–किलोमिटर खाद्य ढुवानी

खाद्य ढुवानीको मात्रा बुझ्न टन–किलोमिटर (tonne-kilometres) प्रयोग गरिन्छ। एक टन खाद्यपदार्थलाई एक किलोमिटर दूरीसम्म ढुवानी गर्दा एक टन–किलोमिटर मानिन्छ।

अनुसन्धानअनुसार विश्वव्यापी खाद्य प्रणालीमा हरेक वर्ष करिब २२ ट्रिलियन टन–किलोमिटर खाद्य ढुवानी हुने गरेको छ। यसबाट करिब ३ अर्ब टन CO₂ समकक्ष हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुने अनुमान गरिएको छ।

युरोपेली संघको वातावरणसम्बन्धी स्रोतले फूड माइल्सबाट हुने उत्सर्जनले खाद्य प्रणालीबाट हुने कुल उत्सर्जनमा पहिले अनुमान गरिएको भन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्न सक्ने देखाएको छ।

सडक यातायात सबैभन्दा ठूलो योगदानकर्ता

खाद्यपदार्थ ढुवानीमा प्रयोग हुने विभिन्न यातायातका साधनमध्ये सडकमार्फत हुने ढुवानी महत्वपूर्ण उत्सर्जन स्रोत हो। किसानबाट प्रशोधन केन्द्र, त्यहाँबाट थोक विक्रेता, खुद्रा पसल हुँदै उपभोक्तासम्म खाद्यपदार्थ पुर्‍याउन ट्रक तथा अन्य सडक यातायातको व्यापक प्रयोग हुन्छ।

डिजेलमा आधारित धेरैजसो मालवाहक सवारीसाधनले कार्बन डाइअक्साइडसहित अन्य प्रदूषक उत्सर्जन गर्ने भएकाले लामो दूरीको सडक ढुवानीले खाद्यपदार्थको कार्बन फुटप्रिन्ट बढाउन सक्छ।

त्यस्तै, हवाई ढुवानीको वातावरणीय प्रभाव अझ उल्लेखनीय हुन सक्छ। विशेषगरी छिटो उपभोक्तासम्म पुर्‍याउनुपर्ने ताजा फलफूल, तरकारी तथा अन्य खाद्य वस्तु विमानबाट ढुवानी गर्दा प्रतिकिलो खाद्यपदार्थको उत्सर्जन उच्च हुन सक्छ।

खाद्य प्रणालीको उत्सर्जनमा फूड माइल्सको हिस्सा कति?

हालका अनुसन्धानले फूड माइल्सलाई खाद्य प्रणालीको जलवायु प्रभावको महत्वपूर्ण हिस्सा मानेका छन्। एक अध्ययनमा खाद्य ढुवानीबाट हुने उत्सर्जनले विश्वव्यापी खाद्य प्रणालीको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको करिब १९ प्रतिशत हिस्सा ओगट्न सक्ने देखाइएको छ।

यो तथ्यले खाद्य ढुवानीलाई जलवायु नीतिमा बेवास्ता गर्न नहुने देखाउँछ। तर यसको अर्थ खाद्यपदार्थको उत्पादनभन्दा ढुवानी नै सबैभन्दा ठूलो समस्या हो भन्ने होइन।

खाद्य उत्पादनमा प्रयोग हुने जमिन, पशुपालन, मल तथा कृषि गतिविधि धेरै खाद्य वस्तुको कुल कार्बन फुटप्रिन्टका प्रमुख स्रोत हुन्। त्यसैले ‘स्थानीय खाना खाँदैमा सबैभन्दा कम कार्बन उत्सर्जन हुन्छ’ भन्ने निष्कर्ष सधैं सही हुँदैन।

स्थानीय खाना सधैं वातावरणमैत्री हुन्छ?

स्थानीय रूपमा उत्पादित र मौसमी खाद्यपदार्थ प्रयोग गर्दा लामो दूरीको ढुवानी घटाउन सकिन्छ। यसले फूड माइल्स र त्यससँग सम्बन्धित यातायात उत्सर्जन कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

तर खाद्यपदार्थको वातावरणीय प्रभाव निर्धारण गर्दा उत्पादन विधि र खाद्य पदार्थको प्रकार पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। उदाहरणका लागि, स्थानीय रूपमा उत्पादन गरिएको उच्च उत्सर्जन हुने पशुजन्य खाद्यपदार्थको कार्बन फुटप्रिन्ट टाढाबाट तर कम उत्सर्जनमा उत्पादन भएको केही वनस्पतिजन्य खाद्यपदार्थभन्दा बढी हुन सक्छ।

यसकारण दिगो खाद्य प्रणालीका लागि केवल दूरी होइन, के खाने, कसरी उत्पादन गर्ने र कसरी ढुवानी गर्ने भन्ने तीनवटै विषयलाई सँगसँगै हेर्न आवश्यक हुन्छ।

मासु र दुग्धजन्य पदार्थको प्रभाव ठूलो

खाद्य प्रणालीको कार्बन फुटप्रिन्टमा खाद्यपदार्थको प्रकारले ठूलो फरक पार्छ। विशेषगरी रातो मासु र केही दुग्धजन्य उत्पादनको उत्पादन प्रक्रियामा जमिन, पानी, दाना तथा अन्य स्रोतको ठूलो प्रयोग हुने भएकाले यसको वातावरणीय प्रभाव उच्च हुन सक्छ।

पशुपालनबाट हुने मिथेन उत्सर्जन तथा पशु आहार उत्पादनका लागि आवश्यक जमिनले समेत जलवायु प्रभाव बढाउँछ।

त्यसैले जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका लागि फूड माइल्स घटाउनुका साथै अत्यधिक पशुजन्य खाद्यपदार्थको खपत घटाएर वनस्पतिजन्य खाद्यपदार्थको हिस्सा बढाउने उपायलाई पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

हवाई ढुवानी भएका खाद्यपदार्थमा विशेष ध्यान

खाद्यपदार्थको दूरी मात्र होइन, कुन यातायात साधन प्रयोग भयो भन्ने विषय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। जहाजबाट ठूलो परिमाणमा खाद्यपदार्थ ढुवानी गर्दा प्रतिएकाइ उत्सर्जन तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ। तर हवाई ढुवानीमा प्रति एकाइ भारको उत्सर्जन निकै उच्च हुन सक्छ। त्यसैले टाढाबाट विमानमार्फत ल्याइने ताजा तथा छिटो बिग्रने खाद्यपदार्थले उच्च कार्बन फुटप्रिन्ट सिर्जना गर्न सक्छन्।

यसको अर्थ आयातित सबै खाना वातावरणका लागि खराब हुन्छ भन्ने होइन। खाद्यपदार्थको उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानीका सबै चरणको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।

उपभोक्ताले के गर्न सक्छन्?

दिगो खाद्य प्रणाली निर्माणमा सरकार, व्यवसाय र उत्पादकसँगै उपभोक्ताको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। व्यक्तिगत तहबाट निम्न अभ्यास अपनाउन सकिन्छ:

स्थानीय र मौसमी खाद्यपदार्थ रोज्ने: सम्भव भएसम्म स्थानीय रूपमा उत्पादन भएका र मौसमअनुसार उपलब्ध खाद्यपदार्थ प्रयोग गर्दा लामो दूरीको ढुवानी घटाउन सकिन्छ।

हवाई ढुवानी भएका खाद्यपदार्थ कम गर्ने: विशेषगरी आवश्यक नभएका आयातित ताजा खाद्यपदार्थको प्रयोग घटाउन सकिन्छ।

वनस्पतिजन्य खाद्यपदार्थ बढाउने: दाल, गेडागुडी, अन्न, तरकारी तथा फलफूलजस्ता वनस्पतिजन्य खाद्यपदार्थको हिस्सा बढाउँदा खाद्य प्रणालीको समग्र वातावरणीय प्रभाव घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

खाना खेर नफाल्ने: उत्पादनदेखि उपभोक्तासम्म पुर्‍याइएको खाना फाल्दा त्यसमा प्रयोग भएको ऊर्जा, पानी, जमिन र ढुवानीबाट भएको सम्पूर्ण वातावरणीय प्रभाव व्यर्थ हुन्छ।

सामूहिक तथा कुशल ढुवानीलाई प्राथमिकता दिने: ठूलो परिमाणमा एकैपटक ढुवानी तथा वितरण गर्दा प्रति इकाइ खाद्यपदार्थमा पर्ने यातायात उत्सर्जन घटाउन सकिन्छ।

दिगो भविष्यका लागि ‘फूड माइल्स’ बुझ्न आवश्यक

जलवायु परिवर्तनको चुनौती बढिरहेका बेला हामीले खाना कहाँबाट आयो, कसरी उत्पादन भयो र कसरी हाम्रो प्लेटसम्म आइपुग्यो भन्ने प्रश्न पनि सोध्न आवश्यक भएको छ।

फूड माइल्स खाद्य प्रणालीको वातावरणीय प्रभाव मापन गर्ने एउटा महत्वपूर्ण सूचक हो। तर दिगो खाद्य प्रणाली निर्माणका लागि केवल दूरी घटाउनु पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनको विधि, खाद्यपदार्थको प्रकार, यातायातको साधन, भण्डारण, प्रशोधन र खाद्य अपशिष्टलाई समेत समग्र रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ।

स्थानीय, मौसमी र कम उत्सर्जन हुने खाद्यपदार्थको छनोट तथा खाना खेर नफाल्ने संस्कारले व्यक्तिगत तहबाटै दिगो खाद्य प्रणाली निर्माणमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

अन्ततः खेतदेखि भान्सासम्मको प्रत्येक चरणलाई वातावरणमैत्री बनाउनु नै दिगो भविष्यतर्फको महत्वपूर्ण कदम बन्न सक्छ।

धेरै पढिएका समाचार लेखहरु 

सौर्य सिँचाइमा बंगलादेशको नयाँ मोडल, किसानलाई दोहोरो लाभ

जलवायु जोखिम बढ्दै, बैंकिङ क्षेत्रको तयारी कति?

दिगो व्यापारको नयाँ युग: वर्ष २०२६ का लागि Nestlé को महत्वाकांक्षी घोषणा

दिगो विकास लक्ष्य प्रतिवेदन-२०२६ : जलवायु परिवर्तन सबैभन्दा ठूलो चुनौती

कार्बन पारदर्शितामा अग्रणी एनएमबि बैंक