काठमाडौं । नेपालमा गत अगस्ट २६ मा आएको विनाशकारी बाढीले हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनसँगै विकसित हुँदै गएको नयाँ किसिमको विपद् जोखिमप्रति विश्वको ध्यान तानेको छ। बाढीले ठूलो जनधन तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएपछि वैज्ञानिक तथा जलवायु विज्ञहरूले हिमाली क्षेत्रमा आगामी दिनमा यस्ता विपद् अझ जटिल र अप्रत्याशित बन्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम ब्लुमबर्गले नेपालको पछिल्लो विपद्बारे गरेको रिपोर्टमा केही वैज्ञानिक र विज्ञहरूले यस्ता घटनाका लागि विश्व नै पूर्ण रूपमा तयार नरहेको संकेत गरेका छन्। “There are things that we’re completely unprepared for” भन्ने निष्कर्षसहितको रिपोर्टले पछिल्लो विपद्लाई जलवायु परिवर्तनका कारण तीव्र बन्दै गएको हिमाली जोखिमको एउटा गम्भीर उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रमा भएको घटनाको प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार ठूलो मात्रामा चट्टान र हिमनदीको बरफ खसेर नदीको बहाव अवरुद्ध भएको र त्यसपछि पानी तथा माटोको ठूलो मात्रा एकैपटक तलतर्फ बगेको देखिएको छ। Nature का अनुसार अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (USGS) ले घटनालाई हिमनदीसँग सम्बन्धित ठूलो पहिरो र त्यसबाट उत्पन्न आकस्मिक बाढीसँग जोडेको छ। घटनाका कारण ठूलो मात्रामा पानी, चट्टान र माटो भोटेकोशी नदी प्रणालीतर्फ बगेको थियो।

हिमनदी मात्र होइन, जमेको जमिन पग्लिनु पनि जोखिम

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुनुका साथै लामो समयदेखि जमेको जमिन तथा चट्टान अर्थात् पर्माफ्रोस्ट कमजोर हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्था पहाडको संरचनात्मक स्थायित्वका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

Nature मा प्रकाशित वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार हिमनदी र पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदा पहाडी क्षेत्र कमजोर बन्न सक्छ र त्यसले ठूलो पहिरो निम्त्याउन सक्छ। पहिरोले नदी थुन्ने, अस्थायी ताल बन्ने र त्यसपछि बाँध फुट्दा आकस्मिक बाढी आउनेजस्ता एकपछि अर्को घटना हुन सक्छन्।

• ग्रीसमा ‘ओभरटुरिजम’ संकट, दिगो पर्यटनतर्फ नयाँ रणनीति

यसको अर्थ भविष्यका विपद् केवल सामान्य वर्षा वा नदीमा आएको बाढीमा सीमित नहुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको चिन्ता छ। एउटा घटना अर्को घटनाको कारण बन्ने ‘क्यास्केडिङ डिजास्टर’ अर्थात् श्रृंखलाबद्ध विपद्को जोखिम हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेको छ।

किन यो बाढी यति अप्रत्याशित बन्यो ?

पछिल्लो घटनाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यसलाई परम्परागत मौसम पूर्वानुमानबाट सजिलै अनुमान गर्न नसकिनु हो। प्रारम्भमा भूकम्प वा हिमताल फुटेको हुन सक्ने आशंका गरिए पनि पछिल्ला अध्ययनले ठूलो चट्टान तथा हिमनदीको पतनबाट घटना सुरु भएको देखाएका छन्।

Nature का अनुसार घटनाअघि त्यस क्षेत्रमा ठूलो हिमताल बनेको स्पष्ट प्रमाण स्याटेलाइट तस्बिरमा देखिएको थिएन। त्यस्तै, घटनाअघि असाधारण रूपमा ठूलो वर्षा भएको प्रमाणसमेत भेटिएको थिएन। त्यसैले केवल वर्षा र नदीको जलस्तर हेरेर यस्तो विपद्को पूर्वानुमान गर्नु कठिन रहेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

यही कारण पछिल्लो घटनाले हिमाली क्षेत्रमा विपद् पूर्वानुमानको विद्यमान प्रणालीको सीमासमेत उजागर गरेको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार अब वर्षा, नदीको पानी र मौसम मात्रै होइन, हिमनदीको अवस्था, चट्टानको स्थायित्व, पर्माफ्रोस्ट, पहिरोको सम्भावना र नदीमा बन्न सक्ने अस्थायी अवरोधसमेत निरन्तर निगरानी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

जलवायु परिवर्तनले जोखिम बढाउँदै

वैज्ञानिकहरूले पछिल्लो बाढीलाई प्रत्यक्ष रूपमा जलवायु परिवर्तनकै कारण भएको भनेर निष्कर्ष निकाल्न अझै थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताएका छन्। तर पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमाली क्षेत्रमा यस्ता जोखिम बढ्ने आधार भने बलियो रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

एपीसँग कुरा गर्दै जलवायु तथा विपद् जोखिम विज्ञहरूले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले एकअर्कासँग जोडिएका विभिन्न जोखिम बढाइरहेको बताएका छन्। तापक्रम बढ्दा उच्च हिमाली क्षेत्रमा बरफ पग्लने, पहाड कमजोर हुने, पहिरो तथा हिमपहिरो बढ्ने र त्यसले नदीमा आकस्मिक बाढी निम्त्याउने सम्भावना बढ्छ।

हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएका केदारनाथ बाढी, चामोली विपद्, साउथ ल्होनाक हिमताल विस्फोटलगायतका घटनाले पनि हिमाली क्षेत्रमा जोखिमको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको देखाएका छन्। विज्ञहरूका अनुसार एउटा विपद्बाट प्रभावित समुदायले पूर्ण रूपमा पुनर्निर्माण गर्न नपाउँदै अर्को विपद् आउन थालेपछि अनुकूलनको क्षमता कमजोर हुँदै जान सक्छ।

पूर्वसूचना प्रणालीमा ठूलो चुनौती

पछिल्लो बाढीले नेपालमा पूर्वसूचना प्रणाली कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ। हजारौँ मानिसलाई मोबाइलमार्फत चेतावनी पठाइए पनि सबैले सन्देश बुझ्न वा त्यसअनुसार तत्काल प्रतिक्रिया दिन सकेनन्। कतिपय क्षेत्रमा नदीको अवस्था मापन गर्ने उपकरण नै बाढीमा बगे वा प्रणालीले यति तीव्र घटनालाई पर्याप्त रूपमा समेट्न सकेन।

विज्ञहरूले अब पूर्वसूचना प्रणालीमा केवल ‘बाढी आउन सक्छ’ भन्ने सूचना दिनुभन्दा त्यसपछि के गर्ने भन्ने स्पष्ट निर्देशनसमेत समावेश गर्नुपर्ने बताएका छन्। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा साइरन, स्वचालित सेन्सर, नदीको वास्तविक समयको निगरानी र स्थानीय तहसम्म तत्काल सूचना पुर्‍याउने संयन्त्रलाई थप बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

पूर्वाधार निर्माणमा पनि पुनर्विचार आवश्यक

पछिल्लो बाढीले सडक, पुल, बस्ती र जलविद्युत् आयोजनाजस्ता पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि हिमाली क्षेत्रमा विकास निर्माणको मोडेलमाथि पनि प्रश्न उठेको छ। विज्ञहरूका अनुसार विगतको जलवायु तथा बाढीको तथ्यांकका आधारमा मात्रै भविष्यका पूर्वाधार डिजाइन गर्नु पर्याप्त नहुन सक्छ।

एपीका अनुसार केही क्षेत्रमा ‘अनुकूलनको सीमा’ पार भइसकेको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ। अर्थात् केही अत्यधिक जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पुरानै स्थानमा घर, सडक वा अन्य संरचना पुनर्निर्माण गर्नुको सट्टा जोखिम मूल्यांकनका आधारमा बस्ती तथा पूर्वाधार स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

• जलवायु जोखिमको छायामा हिमालयको जलविद्युत भविष्य

यसका लागि जोखिमयुक्त क्षेत्रमा भूमि प्रयोगसम्बन्धी कडा नियम, पूर्वाधार स्वीकृत गर्नुअघि बहुविपद् जोखिम मूल्यांकन, सीमापार सूचना आदानप्रदान र हिमनदी तथा नदी प्रणालीको संयुक्त निगरानी आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

नेपालजस्ता देशमा जलवायु न्यायको प्रश्न

जलवायु परिवर्तनको प्रभाव सबैभन्दा बढी भोगिरहेका देशमध्ये नेपाल भए पनि विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान निकै न्यून छ। एपीका अनुसार नेपालले विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको ०.१ प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा ओगट्छ, तर जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो विपद्को प्रत्यक्ष असर भने भोगिरहेको छ।

• जलवायु न्यायको आधार : विश्वसनीय तथ्यांक

यही कारण नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग जलवायु अनुकूलन, पूर्वसूचना प्रणाली, हिमनदी निगरानी तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि थप सहयोग माग्दै आएको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले समेत पछिल्लो बाढीलाई हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो जलवायु जोखिमको गम्भीर संकेत भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यानाकर्षण गराएका छन्।

अझ ठूला विपद्को जोखिम

संयुक्त राष्ट्रसंघका अधिकारी तथा वैज्ञानिकहरूले हिमालय क्षेत्रमा आगामी वर्षहरूमा हिमताल तथा हिमनदीसँग सम्बन्धित बाढीको जोखिम अझ बढ्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुने र प्राकृतिक रूपमा बनेका कमजोर संरचना भत्किँदा ठूलो मात्रामा पानी एकैपटक तल्लो क्षेत्रमा आउन सक्ने जोखिम छ।

यसकारण पछिल्लो भोटेकोशी बाढीलाई एउटा असामान्य प्राकृतिक घटना मात्र नभई हिमाली क्षेत्रमा परिवर्तन भइरहेको जोखिमको चेतावनीका रूपमा हेर्नुपर्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। आगामी दिनमा यस्ता विपद् रोक्न नसकिए पनि पहिले नै पहिचान गर्ने, समयमै सूचना दिने, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण गर्ने र आवश्यक परे बस्ती स्थानान्तरण गर्ने क्षमता विकास गर्नु नै क्षति कम गर्ने मुख्य उपाय हुने देखिएको छ।

पछिल्लो विपद्ले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—जलवायु परिवर्तनसँगै हिमाली क्षेत्रको जोखिम पुरानो अनुमानभन्दा तीव्र गतिमा बदलिँदैछ, र त्यसअनुसार नेपालको विपद् पूर्वतयारी तथा पूर्वाधार योजना पनि तत्काल परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

Recent Trending News

• भोटेकोशी बाढीपीडित व्यवसायीलाई सरकारको विशेष राहत प्याकेज
• नेपालको जलवायु संकट विश्वको जिम्मेवारी : प्रधानमन्त्री शाह
• एसियाको वित्तीय हब बन्न हङकङ र सिंगापुरबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धा